Mantar zehirlenmesi belirtileri: ne zaman başlar, ne yapılmalı?

En sık belirtiler

Mantar zehirlenmesinin ilk belirtileri çoğunlukla sindirim sistemindendir: bulantı, kusma, ishal ve karın ağrısı. Türüne göre bunlara soğuk terleme, baş dönmesi, bayılma, sayıklama, bulanık görme, yüz kızarması ya da ağızda metal tadı eşlik edebilir. Sağlık Bakanlığı'nın açıklamalarında da belirtilerin bu yelpazede olduğu ve ciddi vakalarda karaciğer ve böbreğin etkilendiği belirtiliyor.

Belirtilerin ne olduğu kadar ne zaman başladığı da önemli. Hekimler zamanlamaya bakarak hangi zehir grubunun söz konusu olabileceğini düşünür.

Zamanlama neden bu kadar önemli?

Katalonya sağlık yönetimine göre belirtiler çoğu zaman yemekten yarım saat ile üç saat arasında başlar ve bu grup genellikle mide-bağırsak rahatsızlığıyla sınırlı kalır. Geç başlayan belirtiler ise daha ciddi bir zehirlenmenin işareti olabilir.

En ölümcül grup olan amatoksinli mantarlarda (ölüm mantarı, ak ölüm meleği, ölümcül galerina) belirtiler yemekten 6 ila 24 saat sonra başlar. Bu arada kişi kendini iyi hisseder; çoğu zaman akşam yenen mantarın faturası gece ya da ertesi sabah gelir.

Bu ayrım bir kesinlik değildir. Aynı sofrada birden çok tür yenmişse erken başlayan bir mide bozukluğu, geç gelen ölümcül bir zehirlenmeyi gizleyebilir. Belirtiler erken başladı diye rahatlamak doğru olmaz.

Ölüm mantarı zehirlenmesinin üç evresi

ABD Hastalık Kontrol Merkezleri'nin (CDC) 2016 Kaliforniya'daki 14 vakayı inceleyen raporu, amatoksin zehirlenmesini üç evrede anlatıyor:

1. 6–24 saatlik sessiz bekleme süresinden sonra şiddetli kusma ve ishal; ciddi sıvı kaybı.
2. Yemekten 24–36 saat sonra belirtilerin hafiflediği, iyileşiyormuş gibi görünülen dönem.
3. Yemekten genellikle 3–5 gün sonra karaciğer ve diğer organlarda ağır yetmezlik.

Aynı rapor, erken muayene edilen hastaların eve gönderilip sonra daha ağır hâlde geri dönebildiği uyarısını yapıyor. İkinci evredeki rahatlama iyileşme demek değildir. Raporda 14 hastanın 11'i iyileşti, üçü karaciğer nakline ihtiyaç duydu.

Günler sonra gelen zehirlenmeler

Bazı türler daha da geç etki eder. Tox Info Suisse'e göre ölümcül perdeli mantar (Cortinarius orellanus) ve yakın akrabası, yemekten 2 ila 17 gün sonra böbrek yetmezliğine yol açabilir. Bu kadar uzun bir aradan sonra kimse mantarı hatırlamaz; doktora mantar yediğini mutlaka söylemek gerekir.

Sahte kuzugöbeği (Gyromitra esculenta) ise mide-bağırsak belirtilerini çoğunlukla 6–10 saat sonra başlatır; ağır vakalarda sinir sistemi ve karaciğer etkilenir.

Şüphe varsa ilk saatlerde yapılacaklar

1. Belirti hafif de olsa beklemeden 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114, 7/24) ara ve söylenenleri uygula.
2. Mantarın kalanını, ayıklama artıklarını, hatta yemeğin artığını sakla ve hastaneye götür; uzmanlar türü bunlardan teşhis edebilir.
3. Aynı yemeği yiyen herkesin, belirtisi olmasa bile muayene olmasını sağla.
4. Mantarı ne zaman yediğini ve ilk belirtinin saatini not et; hekim için en değerli bilgilerden biri budur.
5. Kendi başına ilaç, süt, yoğurt ya da internette okuduğun bir "panzehir" deneme. Tedaviyi hastane yapar.

Önlemek, tedavi etmekten kolay

Zehirlenmelerin hemen hepsi yanlış teşhisle başlar: yenen bir türe benzetilen zehirli mantar. Gümüş kaşık, sarımsak ya da "hayvanlar yemiş" gibi testlerin neden işe yaramadığını zehirli mantar nasıl anlaşılır yazısında anlattık.

Türünü kesin bilmediğin mantarı yeme; sofrandaki mantarın kaynağını bil. Yetiştirmek istersen evde mantar yetiştirme rehberimiz doğadan toplamaya göre çok daha güvenli bir başlangıç.