Mantar zehirlenmesinde ilk ne yapılır?

İlk beş dakika: ne yapıyoruz?

Mantar zehirlenmesinde zaman önemlidir ve ilk adımlar evde, panik içinde atılır. Sırayla şunları yapıyoruz:

• Kişide belirti varsa hemen 112'yi arıyoruz. 112 Türkiye'de tüm acil durumlar için tek numaradır; ambulans, gerekli görürse 114 ile de görüşür.
• Belirti yoksa ama yenen mantardan şüphe ediyorsak 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni arıyoruz. Hat ücretsizdir ve günün her saati açıktır; ne yapılacağını, hastaneye gidilmesi gerekip gerekmediğini söyler.
• Yemekten kalan mantarı, ayıklarken atılan parçaları, hatta çöpteki sapları bir kâğıt torbaya koyuyoruz. Plastik poşet mantarı terletir ve bozar.
• Yemeğin ne zaman yendiğini, kimlerin yediğini, ne kadar yendiğini ve mantarın nereden toplandığını ya da alındığını not ediyoruz.
• Aynı yemeği yiyen herkesi, belirtisi olmasa da hastaneye götürüyoruz.

Ne yapılmaz?

Halk arasında dolaşan bazı yöntemler zararsız görünse de zaman kaybettirir ya da durumu kötüleştirir:

• Parmakla ya da tuzlu suyla kusturmaya çalışmıyoruz; boğulma ve yanlış yola kaçma riski vardır, kararı hekim verir.
• Süt, yoğurt, ayran, sirke ya da bitkisel karışımları "panzehir" diye vermiyoruz; mantar zehrinin evde etkisizleştirilen bir yolu yoktur.
• Kişi kendini iyi hissetti diye hastane yolculuğunu yarıda kesmiyoruz.
• "Gümüş kaşık karardı mı", "soğan rengi değişti mi" gibi testlere güvenmiyoruz; bunların hiçbiri zehirli mantarı göstermez.
• Mantarın fotoğrafını uygulamaya sorup sonuca göre karar vermiyoruz.

Neden geç belirtiler daha tehlikeli?

Türkiye'de mantar kaynaklı ölümlerin başlıca nedeni ölüm mantarı (Amanita phalloides) ve onun gibi amatoksin içeren türlerdir. Bu zehirlerde belirtiler genellikle yedikten 6 ila 12 saat sonra başlar; kusma ve ishalin ardından kişi bir gün kadar kendini iyi hissedebilir, oysa karaciğer hasarı sürmektedir. Bu yüzden "akşam yedik, gece bir şey olmadı" demek güvence değildir.

Buna karşılık yedikten sonraki ilk bir iki saat içinde başlayan mide bulantısı ve kusma çoğu zaman daha hafif zehirlenmelere işaret eder; ama bu da kural değildir, çünkü kişi aynı yemekte birden çok tür yemiş olabilir. Ayrıntılı zaman çizelgesini mantar zehirlenmesi belirtileri yazımızda anlattık. Hangi durumda ölümcül olabileceğini de mantar zehirlenmesi öldürür mü yazımızda topladık.

Hastanede ne söylenir?

Acil serviste hekime şu bilgileri vermek tanıyı hızlandırır: yemeğin saati, belirtilerin başladığı saat, yenen miktar, mantarın toplandığı yer ve çevredeki ağaçlar, mantarın pişirilip pişirilmediği, yanında alkol alınıp alınmadığı. Kâğıt torbadaki numune hekim ve gerekirse mikolog tarafından incelenir. Hastane de 114 ile görüşerek tedaviyi planlayabilir. 114'ün ne yaptığını zehir danışma hattı ne yapar yazımızda anlattık.

Hastaneye giderken yanınıza alın

Acele içinde unutulan küçük şeyler, hastanede saatler kaybettirebilir. Kapıdan çıkmadan önce şunları alıyoruz:

• Kâğıt torbadaki mantar numunesi ve varsa ayıklama artıkları.
• Kimlik kartı ya da pasaport; yabancılar için oturma izni ve sigorta bilgisi.
• Kişinin düzenli kullandığı ilaçların listesi; bazı ilaçlar tedaviyi etkileyebilir.
• Yemeğin saatini, yenen miktarı ve kimlerin yediğini yazdığımız not.
• Şarjlı telefon; hastane 114 ile görüşürken size de sorular yöneltebilir.

Mevsim ve bölge

Türkiye'de mantar zehirlenmeleri en çok sonbaharda, yağmurlardan sonra Karadeniz, Marmara ve Ege ormanlarında mantarların çoğaldığı dönemde görülür; ilkbaharda da kuzugöbeği mevsiminde vakalar olur. Yerel haberlerde her yıl bir ailenin topladığı mantarı yedikten sonra hastaneye kaldırıldığı anlatılır. Kültür mantarıyla yapılan lokanta ve ev yemeklerinde böyle bir risk yoktur; risk, tanınmadan toplanan yabani mantardadır.

Çocuklar ve evcil hayvanlar

Bahçede ya da parkta çocuğun ağzına mantar aldığından şüpheleniyorsanız, belirti beklemeden 114'ü arayın ve mantarın kalanını toplayın. Küçük bir parça bile önemlidir. Ne yapılacağını adım adım çocuk mantar yerse yazımızda anlattık. Köpekler de yabani mantardan zehirlenebilir; bu durumda en yakın veteriner kliniğine gidilir.

Turist ve yabancılar için

Türkiye'de tatil yapan ve dil bilmeyen biri için en kısa yol 112'dir; operatörlerin bir bölümü İngilizce konuşabilir. Hastanede "mantar zehirlenmesi" demek yeterlidir. Otel resepsiyonu da tercümede yardımcı olabilir. Pazarda ya da yol kenarında satılan yabani mantar konusunda dikkatli olmanızı öneriyoruz; ipuçları için pazarda yabani mantar almak yazımıza bakın.

Önlemek tedavi etmekten kolay

Mantar zehirlenmelerinin neredeyse tamamı, tanınmadığı hâlde toplanan yabani mantarlardan olur. Biz şu kurallara uyuyoruz: türünü kesin bilmediğimiz mantarı yemiyoruz, yöresel adlara ve "bizim köyde hep yeriz" sözüne güvenmiyoruz, farklı türleri aynı sepete koymuyoruz. Zehirli türlerin fotoğraflı listesi zehirli mantarlar bölümümüzde. Emin değilseniz yemeyin.