Mantar zehirlenmeleri neden sonbaharda artar?

Mantar zehirlenmeleri neden sonbaharda artar?

Mantar zehirlenmeleri sonbaharda artar, çünkü üç etken aynı haftalara düşer: yağmurlar mantar çıkışını başlatır, insanlar toplamak için ormana bu haftalarda gider ve en tehlikeli zehirli türler de bu dönemde çıkar. Yaz kuraklığının ardından toprak birkaç kez ıslandığında yenen ve zehirli türler birlikte çıkar; ormanda mantar bolluğu, deneyimsiz toplayıcının da yanılma ihtimalini artırır.

Bu örüntü yalnız Türkiye'ye özgü değil. ABD'de Kaliforniya'da ölüm mantarına bağlı bir zehirlenme salgınını inceleyen raporda, bol erken yağışın ve ardından gelen ılık havanın San Francisco körfezinde olağan dışı yoğun bir ölüm mantarı çıkışına denk geldiği, deneyimsiz toplayıcılığın da riski artırdığı yazılıyor. Yazarlar havanın zehirlenmeleri tek başına açıklamadığını, ama yağmur ve ılıklığın mantar çıkışına önemli katkı yaptığını belirtiyor.

Türkiye verileri ne gösteriyor?

Türkiye'den gelen veriler, mantar zehirlenmelerinin yağışlı mevsimlerde yoğunlaştığını gösteriyor. Ondokuz Mayıs Üniversitesi'nde yapılan bir tıpta uzmanlık tezi, Orta Karadeniz'deki bir üniversite hastanesinin acil servisine beş yıllık dönemde mantar zehirlenmesiyle başvuran 420 hastayı inceledi: başvuruların yüzde 57,6'sı sonbahar aylarındaydı ve mantar zehirlenmeleri tüm zehirlenmelerin yüzde 13,3'ünü oluşturuyordu.

Sonbahar tek dönem değil. Sağlık Bakanlığı, bir ilkbaharda nisan ve mayıs aylarını kapsayan dönemde mantar zehirlenmesi danışmalarının bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 34 arttığını ve bunu yağışların artmasına bağladığını açıkladı. Ortak etken her iki mevsimde de yağmurdur.

• Orta Karadeniz, 420 hasta: başvuruların yüzde 57,6'sı sonbaharda; ilk belirtiye kadar geçen ortanca süre 2 saat; karaciğer testleri yükselen 47 hastadan 2'si hayatını kaybetti (OMÜ tezi).
• Sağlık Bakanlığı, ilkbahar dönemi: danışmalarda yüzde 34 artış; neden olarak yağışlar gösterildi.
• Kaliforniya salgını: 14 hasta, 3 karaciğer nakli; yağış ve ılık hava sonrası yoğun ölüm mantarı çıkışı (CDC MMWR).

Ölümcül zehirlenmelerin çoğundan hangi tür sorumludur?

Türkiye'deki ölümcül mantar zehirlenmelerinin büyük çoğunluğundan ölüm mantarı (Amanita phalloides) sorumludur; Türkçe Vikipedi bu oranı yaklaşık yüzde 90 olarak veriyor. Aynı kaynak, İstanbul'da bir kasım ayında bu mantarın yol açtığı seri zehirlenmelerde 20'den fazla kişinin hayatını kaybettiğini kaydediyor.

Ölüm mantarı Avrupa'da temmuz ile kasım arasında çıkar; Türkiye'deki gözlem kayıtları ağustos ve ekim–kasım aylarında yoğunlaşır. Yani sonbaharın mantar toplama haftaları, bu türün de en sık görüldüğü haftalardır. Aynı zehirleri taşıyan beyaz akrabası ak ölüm meleği ve odun üzerinde çıkan ölümcül galerina da sonbahar türleridir.

Bu türlerin hepsi amatoksin içerir. Ölüm mantarının genç, şapkası açılmamış hâli yenen mantarlarla, beyaz akrabası kültür ve çayır mantarlarıyla karıştırılabilir. Benzer türleri yan yana zehirli mantarlar sayfasında gösterdik.

Gecikmeli belirti neden tuzaktır?

Gecikmeli belirti tuzaktır, çünkü en tehlikeli mantarlar ilk saatlerde hiçbir şikâyet yapmaz ve kişi yediği mantarın zararsız olduğunu düşünür. Türkçe Vikipedi'ye göre ölüm mantarında ilk belirtiler mantar yendikten 8–12 saat sonra başlar. Wikipedia, bu ilk mide-bağırsak belirtilerinin ardından birkaç gün sürebilen yanıltıcı bir iyileşme döneminin geldiğini, bu sırada karaciğer hasarının sürdüğünü yazıyor. Kaliforniya salgınında belirtiler 4 ile 12 saat arasında başlamış, 3 hastaya karaciğer nakli gerekmişti.

Buna karşılık daha hafif zehirlenmelerde belirtiler çabuk başlar: Orta Karadeniz çalışmasında ilk belirtiye kadar geçen ortanca süre 2 saatti. Bu yüzden “yedikten sonra birkaç saat bir şey olmadı, demek ki güvenli” düşüncesi yanlıştır. Belirtilerin zamanlamasını ve anlamını mantar zehirlenmesi belirtileri yazısında ayrıntılı anlattık.

Kaliforniya raporunun yazarları, viral mide-bağırsak enfeksiyonuna benzeyen belirtilerin karaciğer zehirlenmesine ilerleyebileceğine dikkat çekiyor.

Köy pazarı, yol kenarı ve hediye mantar neden risklidir?

Köy pazarında, yol kenarında satılan ya da bir tanıdığın hediye ettiği yabani mantar risklidir, çünkü mantarı kimin, nerede topladığı ve türünü kimin doğruladığı belirsizdir. Kaliforniya salgınındaki hastaların bir kısmı mantarı kendisi toplamamıştı: bir kadın, tanımadığı birinin dağdan topladığı mantarları pişirip ev halkıyla yemiş, iki yaşlı kadın bir arkadaşlarının topladığı mantarları hediye olarak almıştı.

Sağlık Bakanlığı'nın önerisi açık: yabani mantar tüketilmemeli, yerine paketli ve etiketli kültür mantarı tercih edilmelidir. Pazardan yabani mantar alacaksanız en azından türün bilimsel adını ve nereden toplandığını sorun; bunları bilmeyen satıcıdan almayın. Kanlıca gibi sonbaharın aranan türlerinde bile benzer zehirli türler karışabilir; kanlıca için ayırt etme yollarını zehirli kanlıca nasıl anlaşılır yazısında anlattık.

• Tanımadığınız birinden yabani mantar almayın, hediye mantarı türü doğrulanmadan pişirmeyin.
• Farklı türlerin karıştığı kasadan almayın.
• Topladığınız mantarı başkasına hediye etmeyin; tanıma sorumluluğu size geçer.
• Kendi toplayacaksanız kurallar ve ekipman için mantar toplama rehberine bakın.

Pişirmek mantar zehrini yok eder mi?

Hayır, pişirmek ölümcül mantar zehirlerini yok etmez. Tox Info Suisse'e göre ölüm mantarındaki amatoksinler kaynatma, kızartma, kurutma, turşu ya da dondurmayla etkisiz hâle gelmez. Sağlık Bakanlığı'nın uyarılarında da yabani mantarın yenmemesi öneriliyor; zehirli bir mantarı güvenli hâle getirecek bir mutfak yöntemi yoktur.

Aynı yanılgı halk testlerinde de karşımıza çıkar. Gümüş kaşık, soğan ya da sarımsağın kararması zehirli mantarı göstermez; Katalonya Sağlık Bakanlığı bu testlerin işe yaramadığını açıkça yazıyor. Salyangozun ya da böceğin yemiş olması da bir güvence değildir. Tek güvenilir yol türü doğru tanımaktır; genel kuralları zehirli mantar nasıl anlaşılır yazısında topladık.

Mantar mevsiminde riski nasıl azaltırız?

Mantar mevsiminde riski azaltmanın yolu, yabani mantarı ancak kesin tanındığında yemek ve tanımayı bir başkasının sözüne bırakmamaktır. Sonbaharın ilk yağmurlarının ardından ormanlar dolduğunda heves de artar; bu haftalarda aşağıdaki kuralları hatırlamak, haberlerdeki tablonun büyük kısmını önler. Aile içinde, özellikle çocuklara ve yaşlılara, bahçede ya da parkta bulunan mantarlara dokunmamalarını ve ağza almamalarını anlatmak da bu önlemlerin parçasıdır.

• Kesin tanımadığınız mantarı yemeyin; “büyük ihtimalle” yeterli değildir.
• Bir mantarı tanırken tek bir işarete değil, şapka, lamel, sap, sap dibi, ağaç ve yere birlikte bakın.
• Sepette türleri ayrı tutun; tanımadığınız mantarı yenenlerin yanına koymayın.
• Topladığınız mantarı tadarak ya da halk testiyle denemeyin.
• Yediğiniz yabani mantarın bir örneğini pişirmeden ayırıp buzdolabında saklayın; şüphede hekime götürürsünüz.

Zehirlenme şüphesinde ne yapılmalı: 112 ve 114

Yabani mantar yedikten sonra şüphe duyarsanız belirti beklemeden 112'yi arayın ve 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne danışın. Sağlık Bakanlığı'na göre 114 hattı günün her saati hizmet verir. Gecikmeli belirti yapan türlerde erken başvuru belirleyicidir.

Katalonya Sağlık Bakanlığı'nın önerileri pratiktir: belirtiler hafif görünse bile hemen hastaneye gidin; mantarın artığını, ayıklama kalıntısını ya da yemeğin kalanını yanınızda götürün; aynı yemekten yiyen herkes, belirtisi olmasa bile sağlık kuruluşuna başvursun. Evde kusturma ya da başka bir ev çaresi denemeyin.

Önlem her zaman tedaviden kolaydır. Sonbaharda hangi türlerin çıktığını mantar takviminde görebilir, bulduğunuz mantar hakkında ilk fikri fotoğrafla tanı aracımızdan alabilirsiniz; ama yenilebilirlik kararı için fotoğraf yeterli değildir.