Sedir mantarı

Aynı grupta ama ayrı bir türdür. Tricholoma anatolicum, Intini, Doğan ve Riva (2003) tarafından matsutake grubunun yeni bir üyesi olarak tanımlandı. Japon matsutakesi (T. matsutake) Türkiye'de henüz kaydedilmemiştir (Allı ve Şen 2016); ticarette sedir mantarı da matsutake adıyla anılır.

Halk arasında sedir mantarı ve katran mantarı adlarıyla bilinir (Doğan ve Akata 2011). Latince adındaki "anatolicum" Anadolu'yu anlatır.

Toros Dağları'ndaki yaşlı Lübnan sediri ormanlarında, yaklaşık 1.400–1.700 m yükseklikte. Adana'nın Feke ilçesi en bilinen toplama yeridir; Antalya, Karaman, Kahramanmaraş, Konya, Muğla ve Osmaniye'de de kaydedilmiştir.

Hayır, kültürü yapılmıyor. Canlı sedir kökleriyle ortak yaşadığı için yalnız doğadan toplanır; genç sedir alanlarında bile çıkmaz.

Feke'de en değerli mantar sayılır ve Japonya başta olmak üzere Uzak Doğu'ya ihraç edilir; yılda 100 tonu aşkın ürün Japonya'ya gider. Kapalı, genç şapkalar en çok aranandır.

Kaynaklar belirli bir toplama kuralı olmadığını ve aşırı toplamanın türü tehdit ettiğini belirtir. OGM'nin 2022–2026 eylem planı toplayıcı eğitimi ve sürdürülebilir kullanımı hedefler; toplamadan önce bölgedeki orman işletmesine danışın.

Evet, sedir mantarı yenen bir türdür. Doğadan toplananı ancak bir uzman kesin olarak tanıdıktan sonra yiyin; ak ölüm meleği (Amanita virosa), ölüm mantarı (Amanita phalloides) ve armut kokulu lifli şapka (Inocybe pyriodora) ile karıştırılabilir. Beyaz, halkalı ve iri her mantar ölümcül Amanita türlerinden biri olabilir. Sedir mantarını yalnız rengine ya da kokusuna bakarak toplamayın; sap dibini topraktan çıkarıp torba (volva) olup olmadığına bakın, emin değilseniz uzmana gösterin. Toplarken toprak ve iğne örtüsünü yeniden kapatın, çok genç mantarları yerinde bırakın: kaynaklar kuralsız ve aşırı toplamanın türü tehdit ettiğini belirtir (Doğan ve Akata 2011; Allı ve Şen 2016).

Takvimimizde sedir mantarı mevsimi: Eyl–Kas. Doğan ve Akata (2011) sedir mantarının ekim–kasımda çıktığını bildirir; Feke'den 2015'te toplanan örnekler eylül ayına aittir (Taşkın ve ark. 2018). GBIF'teki Türkiye kayıtlarının çoğu kasımdır. Feke çalışmasına göre mantar, yaz kuraklığı ile kış soğuğu arasındaki yağışlı ve nemli sonbaharda yaklaşık üç ay görülür; yağış az olursa ürün düşer.

Sedir mantarı Lübnan sediri (Cedrus libani) kökleriyle ortak yaşar (ektomikoriza). Doğan ve Akata'ya (2011) göre Toroslarda yaklaşık 1.400–1.700 m yükseklikte, verimi düşük, iyi drene olan kumlu topraklarda ve 25 yaşından büyük sedir ormanlarında çıkar. Feke çalışması (Duran ve ark. 2011) toprakları kumlu-killi balçık, çok hafif asidik, kireci çok az ve organik maddece zengin bulmuştur; miseller genellikle 10–30 cm derinlikte yayılır. Genç sedir alanlarında görülmez, sedirin tohum tuttuğu 25–30 yaştan sonra ortaya çıktığı düşünülür ve tohumun bol olduğu yıllarda mantar da artar.

Sedir mantarı yalnız Türkiye'de bilinen (endemik) bir türdür. Doğan ve Akata (2011) türü Akdeniz Bölgesi'nde Toros Dağları boyunca Adana, Antalya, Karaman, Kahramanmaraş, Konya, Muğla ve Osmaniye'de kaydetmiştir. En bilinen toplama yeri Adana'nın Feke ilçesidir; burada en değerli mantar sayılır. Orman Genel Müdürlüğü'nün 2022–2026 Sedir Mantarı Eylem Planı Adana, Antalya, Hatay, Kahramanmaraş, Konya, Mersin ve Muğla'yı kapsar; ürünün yılda 100 tonu aşkın kısmı Japonya'ya gönderilir.

Sedir mantarı şu türlerle karıştırılabilir: ak ölüm meleği (Amanita virosa, ölümcül), ölüm mantarı (Amanita phalloides, ölümcül), armut kokulu lifli şapka (Inocybe pyriodora, zehirli) ve karakız mantarı (Tricholoma terreum, yenmez). Farklar bu sayfada karşılaştırılır.