Mantar toplamak serbest mi, nerede ve nasıl toplanır?

Mantar toplamak serbest mi, yasak mı?

Mantar toplamayı adıyla serbest bırakan ya da yasaklayan genel bir hüküm bulamadık; kural, mantarın toplandığı yerin hukuki durumuna göre değişir. Devlet ormanları için temel metin 6831 sayılı Orman Kanunu'dur. Kanunun 14. maddesinin (C) bendi, devlet ormanlarında palamut, ıhlamur çiçeği, her çeşit orman örtüsü, mazı kozalağı, tıbbi ve sınai bitkiler ile orman tohumlarını toplayıp götürmeyi yasak fiiller arasında sayar.

Mantar bu bentte adıyla geçmiyor. Mantarın “orman örtüsü” ya da “tıbbi ve sınai bitki” kapsamında sayılıp sayılmadığını, kişisel tüketim için az miktar toplamaya nasıl bakıldığını ve ticari toplama için hangi iznin gerektiğini uygulamada bölgenin orman idaresi belirler. Bu yüzden önerimiz açık: toplamaya gitmeden önce bölgedeki orman işletme müdürlüğüne ya da şefliğine sorun. Satmak için toplamak ayrı bir konudur ve izinsiz yapılmamalıdır.

• Devlet ormanı: 6831 sayılı Orman Kanunu geçerli; yerel orman işletmesine sorun.
• Koruma alanı (milli park, tabiat parkı, tabiat anıtı, tabiatı koruma alanı): 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu geçerli; toplamayın.
• Özel arazi: sahibinden izin alın.
• Ticari toplama: izinsiz yapılmaz; orman idaresine başvurulur.

Milli park ve tabiat parkında mantar toplanır mı?

Milli park ve tabiat parkı gibi koruma alanlarında mantar toplamayın. 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu'nun 14. maddesi, kanun kapsamındaki yerlerde doğal ve ekolojik dengenin bozulamayacağını ve doğal dengeyi bozacak her türlü orman ürünü üretiminin yapılamayacağını hükme bağlar. Kanun milli parkları, tabiat parklarını, tabiat anıtlarını ve tabiatı koruma alanlarını kapsar.

Bir ormanın bazı kesimleri koruma alanı, bazı kesimleri sıradan devlet ormanı olabilir; yürüyüş yolunun hangi statüdeki alandan geçtiği tabelalardan ya da alan yönetiminden öğrenilir. Koruma alanında mantarı yerinde bırakıp fotoğrafını çekmek, hem kurala uyar hem de tanıma için iyi bir kayıt sağlar.

Türkiye'de mantar nerede toplanır?

Mantar en çok sonbaharda, yağmurdan sonra nemli orman tabanında çıkar; hangi türün nerede çıktığı ağaca, toprağa ve rakıma bağlıdır. Kanlıca çamla, ölüm mantarı çoğunlukla meşeyle, Bolu kanlıcası göknarla birliktedir. Bu yüzden “nerede toplanır” sorusunun cevabı bir yer adından çok bir orman tipidir.

Türkiye'nin farklı bölgelerinden seçtiğimiz rotaları mantar rotaları sayfasında topladık. İstanbul çevresi için Belgrad Ormanı ve Trakya'da Istranca (Yıldız) Dağları, Batı Karadeniz için Bolu Yedigöller, Ege için Kaz Dağları, Doğu Karadeniz için Kaçkarlar rota sayfalarına bakabilirsiniz. Ankara ve iç bölgeler için henüz ayrı bir rota sayfamız yok; il il gözlem kayıtlarını Türkiye mantar haritasında görebilirsiniz.

Zamanlama da yer kadar önemlidir. Hangi türün hangi ayda çıktığını mantar takviminde ay ay gösterdik. Aynı orman, kurak bir sonbaharda boş, yağışlı bir haftanın ardından dolu olabilir.

Yeni bir bölgeye ilk kez gidiyorsanız orayı bilen biriyle gitmek, hem yol hem tür için en iyi rehberdir. Yerel halkın yıllardır topladığı türler ile sizin tanıdığınız türler aynı olmayabilir; bir yörede yenen diye bilinen yerel ad, başka bir yörede başka bir mantarı anlatabilir.

Mantar toplamaya giderken ne götürülür?

Mantar toplamaya düz tabanlı bir sepet, küçük bir bıçak, mantarları ayırmak için mumlu kâğıt ya da kâğıt torbalar ve not almak için bir defter ya da telefon götürülür. Missouri Doğa Koruma Dairesi'nin önerisi de bu listedir; aynı kaynak plastik market poşetlerinin mantarı korumadığını ve bozulmayı hızlandırdığını belirtir.

• Sepet: düz tabanlı, havadar; mantarlar ezilmez ve terlemez.
• Bıçak: küçük bir çakı yeter; sap dibini kazmak ve temizlemek için.
• Mumlu kâğıt ya da kâğıt torba: her türü ayrı sarmak için.
• Not ve fotoğraf: mantarın çıktığı yer, ağaç, tek mi küme hâlinde mi, renk, doku ve koku.
• Uygun giysi ve su: ıslak ve kaygan orman zemini için kapalı ayakkabı.

Plastik poşet kullanmayın: mantar içinde terler, ezilir ve çabuk bozulur.

Mantar nasıl toplanır: koparılır mı, kesilir mi?

Tanımadığınız bir mantar sap dibiyle birlikte, bütün olarak toplanır; çünkü tanının anahtarı çoğu zaman toprak altında kalan kısımdadır. Missouri Doğa Koruma Dairesi, mantarın tamamının, dibi de dâhil toplanmasını, bunun için sapın biraz uzağından toprağı nazikçe kazmayı öneriyor. Kese biçimli taban (volva), kök benzeri uzantı ya da gömülü oduna bağlantı gibi işaretler türü ayırt etmekte belirleyicidir; ölümcül ölüm mantarının torba gibi volvası da çoğu zaman toprağın içindedir.

Aynı kaynağın ikinci kuralı her türü ayrı tutmaktır: her mantarı ayrı mumlu kâğıda sarın, tanıdığınız yenen türleri tanımadıklarınızdan ayırın. Tek bir ölümcül mantarın parçaları sepetteki diğer mantarlara karışırsa bütün sepet riskli hâle gelir.

1. Mantarın fotoğrafını yerindeyken, çevresindeki ağaçla birlikte çekin.
2. Sapın biraz uzağından toprağı bıçakla gevşetip mantarı dibiyle birlikte çıkarın.
3. Toprağı ve iğne yaprakları yerinde fırçalayın.
4. Mantarı ayrı bir kâğıda sarın; yanına yer ve ağaç notunu yazın.
5. Açtığınız toprağı kapatın, çevreyi ezmeden ilerleyin.

Doğaya ve kendine zarar vermeden nasıl toplanır?

Doğaya zarar vermeden toplamak, ihtiyaçtan fazlasını almamak, orman tabanını ezmemek ve tanımadığınız mantarı yerinde bırakmak demektir. Yalnız fotoğraf için koparılan ve sonra atılan mantar ormana hiçbir şey kazandırmaz; tanımadığınız bir türü inceleyecekseniz bir tane alın, gerisini bırakın.

Kendinize zarar vermemenin kuralları da kısadır. Yol kenarından, tarlaların ilaçlanan kenarlarından ya da kirli alanlardan mantar toplamayın; bazı türler ağır metal biriktirir. Topladığınız mantarı çiğ tadarak denemeyin. İsviçre zehir danışma merkezi Tox Info Suisse, mantar denetim kurumlarının mantarların çiğ yenmemesini önerdiğini hatırlatıyor.

• İhtiyaç kadar toplayın; çok yaşlı ve çürümüş mantarları yerinde bırakın.
• Patika dışına çıkarken orman tabanını ve fidanları ezmeyin.
• Yol kenarı, ilaçlanan tarla kenarı ve kirli alandan toplamayın.
• Tanımadığınız mantarı tatmayın, koklamak için ezmeyin, çiğ yemeyin.
• Çöpünüzü geri getirin; ormanda ateş yakmayın.

Topladığınız mantarı kime gösterirsiniz?

Topladığınız mantarı deneyimli bir mantar bilirkişisine, mantar derneklerinin üyelerine ya da üniversitelerin mikoloji bölümlerindeki uzmanlara gösterin; tanınmayan mantar yenmez. Missouri Doğa Koruma Dairesi yeni başlayanlara atölye ve doğa yürüyüşlerine katılmayı, bir mantar kulübüne üye olmayı ve bulduklarını uzmanlara göstermeyi öneriyor. İsviçre'de bu iş resmî mantar denetim noktalarında yapılıyor; Tox Info Suisse'e göre güvenli olmanın tek yolu mantarı böyle bir noktada kontrol ettirmek.

İlk fikri almak için fotoğrafla tanı aracımızı kullanabilirsiniz, ama fotoğraf yenilebilirlik kararı için yeterli değildir. Benzer zehirli türleri zehirli mantarlar sayfasında, genel ayırt etme kurallarını zehirli mantar nasıl anlaşılır yazısında topladık.

Gümüş kaşık, soğan ya da sarımsak gibi halk testlerine güvenmeyin; Katalonya Sağlık Bakanlığı bu testlerin işe yaramadığını açıkça yazıyor. Zehirlenme şüphesinde belirti beklemeden 112'yi arayın ve 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne danışın; mantarın artığını yanınızda götürün.