Zehir danışma hattı ne yapar, mantarda ne zaman aranır?

114 nedir, kim cevap verir?

114, Türkiye'de Ulusal Zehir Danışma Merkezi'nin (UZEM) ücretsiz telefon hattıdır. Merkez, Sağlık Bakanlığı Acil Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü'ne bağlı olarak çalışır ve haftanın her günü, günün her saatinde hizmet verir. Hatta zehirlenmeler konusunda eğitimli sağlık profesyonelleri yanıt verir.

114'ün görevi, zehirlenme şüphesi olan kişilere ve sağlık çalışanlarına danışmanlık yapmaktır. Mantar, ilaç, temizlik maddesi, böcek ilacı, bitki ya da hayvan ısırığı gibi pek çok zehirlenme türünde, yenen ya da maruz kalınan maddeye göre neyin yapılması ve neyin yapılmaması gerektiğini anlatır.

Habertürk'ün aktardığı bir Sağlık Bakanlığı açıklamasında, 114 hattının UZEM aracılığıyla mantar zehirlenmelerinde panzehire ulaşılması konusunda 7/24 danışmanlık verdiği belirtiliyor. 2018 tarihli bir başka bakanlık açıklamasında ise mantar zehirlenmesi panzehirlerinin Türkiye genelinde belirli stok merkezlerinde bulundurulduğu aktarılıyor.

Zehir danışma merkezleri dünyanın pek çok ülkesinde benzer biçimde çalışır. Amaç, zehirlenme şüphesi olan kişinin ilk dakikalarda doğru bilgiye ulaşmasını sağlamak, gereksiz acil servis başvurularını azaltırken gerçekten tedavi gereken durumların gecikmeden hastaneye ulaşmasına yardımcı olmaktır. Mantar zehirlenmelerinde bu rol daha da önemlidir, çünkü belirtilerin geç başlaması insanları yanıltabilir.

112 mi, 114 mü?

Bu ayrım hayati önem taşır. 112 Acil Çağrı Merkezi, ambulans ve acil sağlık ekibi gönderir. 114 ise bir danışma hattıdır; ambulans göndermez. Bu yüzden durumun ciddiyetine göre doğru numarayı aramak gerekir:

İki numarayı karıştırmamak için basit bir kural akılda tutulabilir: hayati tehlike varsa 112, bilgi ve yönlendirme gerekiyorsa 114. Her iki numarayı da telefonunuzun rehberine kaydedin ve evdeki herkesin, özellikle büyük çocukların ve yaşlıların bu ayrımı bilmesini sağlayın.

• Önce 112: Bilinç kaybı ya da bilinç bulanıklığı, nefes almada güçlük, nöbet, şiddetli ve sürekli kusma ya da ishal, ciddi halsizlik, çarpıntı, sarılık gibi belirtiler varsa beklemeden 112'yi arayın.
• 114: Belirti olmasa da zehirli olabilecek bir mantar yendiğinden şüpheleniliyorsa, ne yapılacağını öğrenmek, belirtilerin önemini anlamak ya da hangi sağlık kuruluşuna başvurulacağını sormak için 114'ü arayın.
• Şüphede 112: Durumun acil olup olmadığından emin değilseniz 112'yi arayın. 112 çağrı merkezleri gerektiğinde zehir danışma merkeziyle iletişim kurabilir.

Mantar zehirlenmesinde belirtiler saatler sonra başlayabilir. Belirti olmaması, zehirlenme olmadığı anlamına gelmez; yine de danışmak gerekir.

Mantar zehirlenmesinde 114'ü ne zaman aramalı?

Mantar zehirlenmesinin en tehlikeli yanı, en ölümcül türlerde belirtilerin geç başlamasıdır. Ölüm mantarı gibi türlerde ilk belirtiler mantar yendikten saatler sonra ortaya çıkabilir ve bir süre düzeliyormuş gibi görünebilir; bu sırada karaciğer hasarı ilerler. Bu yüzden belirtileri beklemek doğru değildir.

Aşağıdaki durumlarda belirti olmasa bile 114'ü aramak ya da bir sağlık kuruluşuna başvurmak gerekir:

Özellikle çocuklar ve yaşlılar, aynı miktarda mantardan daha fazla etkilenebilir. Küçük bir çocuğun bir lokma mantarı ağzına alması bile, türü bilinmiyorsa danışmayı gerektirir. Evcil hayvanlar da bahçede ve parkta mantar yiyebilir; onlar için veteriner hekime başvurmak gerekir. Belirtilerin başlamasını beklemek, en tehlikeli türlerde değerli zamanı kaybettirebilir.

• Doğadan toplanmış, türü kesin olarak bilinmeyen bir mantar yendiyse.
• Pazardan, yol kenarından ya da tanıdıktan alınan yabani mantar yendiyse.
• Bir çocuk bahçede ya da parkta bir mantarı ağzına aldıysa.
• Aynı yemeği yiyen kişilerden biri rahatsızlandıysa.
• Bir evcil hayvan mantar yediyse (veteriner hekime de başvurulmalıdır).

Aramadan önce neler hazırlanmalı?

Danışma hattındaki uzmanın doğru yönlendirme yapabilmesi için bazı bilgilere ihtiyacı olur. Telaşla unutulmaması için aşağıdaki bilgileri aklınızda tutun:

Telefonla konuşurken mümkünse mantarın fotoğrafını çekin; şapkanın üstünden, altından, sapın tamamından ve sap dibinden ayrı ayrı fotoğraflar, uzmanın değerlendirmesine yardımcı olabilir. Fotoğraf tek başına türü kesinleştirmez, ama hekime ve danışma hattına önemli bir ipucu verir.

Bu bilgileri bir kâğıda not etmek, telefonda ve hastanede aynı soruları yanıtlarken işinizi kolaylaştırır.

• Kim: Mantarı yiyen kişinin yaşı, yaklaşık kilosu, hamilelik ya da kronik hastalık durumu.
• Ne: Mantarın nereden geldiği (doğa, pazar, market), nasıl göründüğü, varsa fotoğrafı.
• Ne kadar: Yenen yaklaşık miktar.
• Ne zaman: Mantarın yendiği saat ve belirtilerin başladığı saat.
• Nasıl: Mantar çiğ mi, pişmiş mi yendi; alkolle birlikte mi tüketildi?
• Belirtiler: Bulantı, kusma, ishal, karın ağrısı, terleme, baş dönmesi, görme bozukluğu, sarılık gibi belirtiler.
• Kaç kişi: Aynı yemeği başka kimlerin yediği.

Mantarın kalanını, çöpteki parçalarını ve kusmuk varsa bir örneğini saklayın; sağlık kuruluşuna giderken yanınıza alın. Mantar türünün belirlenmesi tedaviyi yönlendirebilir.

Evde ne yapılmamalı?

Mantar zehirlenmesi şüphesinde evde yapılan bazı uygulamalar yarardan çok zarar getirebilir. Uzmanların ortak uyarıları şunlardır:

Zehirlenme şüphesinde sakin kalmak ve bilgileri düzenli aktarmak, yardımın hızlı ve doğru ulaşmasını sağlar. Panik yapmadan, numarayı arayıp sorulara yanıt vermek, en etkili ilk adımdır.

• Danışmadan kişiyi kusturmaya çalışmayın.
• Süt, yoğurt, ayran, sirke ya da tuzlu su gibi halk yöntemlerine güvenmeyin; bunlar tedavi yerine geçmez ve zaman kaybettirir.
• Belirtiler hafifledi diye sağlık kuruluşuna gitmekten vazgeçmeyin.
• Kişiyi yalnız bırakmayın; belirtileri ve saatleri not edin.
• Mantarın kalanını atmayın.

Zehirli mantarı evde anlamanın güvenilir bir yolu yoktur; halk yöntemlerinin neden yanıltıcı olduğunu zehirli mantar nasıl anlaşılır yazımızda anlattık.

Haberlerde neden her yıl aynı uyarılar var?

Sağlık Bakanlığı ve il müdürlükleri, her yıl ilkbahar ve sonbahar yağışlarıyla birlikte mantar zehirlenmelerine karşı uyarı yayımlıyor. TRT Haber ve diğer kaynakların aktardığı açıklamalar, yağışların ardından doğada mantarın bollaşmasıyla birlikte zehirlenme vakalarının arttığını, belirtilerin mantardaki toksine göre birkaç saat içinde başlayabildiğini vurguluyor.

Bakanlık açıklamalarındaki temel öneri değişmiyor: doğadan toplanan mantar yerine etiketli, denetimli kültür mantarı tüketilmesi; belirti görüldüğünde vakit kaybetmeden en yakın sağlık kuruluşuna başvurulması. Zehirlenmelerin neden mevsimsel olarak arttığını mantar zehirlenmeleri neden sonbaharda artar yazımızda ele aldık.

Bu uyarıların bir başka ortak noktası, mantar toplama geleneğinin yaygın olduğu kırsal bölgelerde vakaların daha sık görülmesidir. Yıllarca aynı mantarı toplayan kişiler bile, bir yıl yanlış türü sepete koyabilir. Bu nedenle danışma hattının numarasını bilmek, mantar toplayan her aile için önemlidir.

Daha fazla bilgi için

Mantar zehirlenmesinin belirtilerini ve seyrini mantar zehirlenmesi belirtileri yazımızda, hangi türlerin ölümcül olduğunu mantar zehirlenmesi öldürür mü yazımızda anlattık. Türkiye'de görülen zehirli türlerin fotoğraflı listesini zehirli mantarlar sayfamızda bulabilirsiniz.

114 ve 112 numaralarını telefonunuzun rehberine kaydetmek, özellikle doğada vakit geçiren, mantar toplayan ya da küçük çocuğu olan aileler için basit ama etkili bir önlemdir.

Bu yazıdaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır; bir sağlık kuruluşunun ya da hekimin yerini tutmaz. Zehirlenme şüphesinde kendi değerlendirmenize güvenmek yerine her zaman uzman desteği alın.