Dünyanın en zehirli mantarı hangisi, Türkiye'de var mı?

Kısa cevap: ölüm mantarı (Amanita phalloides)

Dünyanın en zehirli mantarı genellikle ölüm mantarı (Amanita phalloides) olarak kabul edilir. Wikipedia'nın derlediği kaynaklar onu bilinen en zehirli mantar olarak tanımlıyor; mantar zehirlenmesinden kaynaklanan ölümlerin büyük çoğunluğundan sorumlu tutuluyor. Yarım şapkasının, yaklaşık 30 gramının, bir yetişkini öldürecek kadar zehir içerdiği tahmin ediliyor.

Türkçede bu mantara köygöçüren, evcikkıran ve ölüm meleği adları da verilir. Adların sertliği boşuna değil: ölüm mantarı hem çok zehirli hem de ilk bakışta sıradan görünen bir türdür. Şapkası çoğu zaman soluk zeytin yeşili, bazen sarımsı ya da bronz, nadiren beyazdır. Lamelleri beyazdır, sapında sarkık bir halka ve dibinde torba gibi bir kese (volva) vardır.

Ölüm mantarını “en zehirli” yapan şey yalnızca zehrinin gücü değil, bu gücün yanıltıcı özelliklerle birleşmesidir. First Nature, genç ölüm mantarının neredeyse kokusuz olduğunu ve tadının hoş olduğunun bildirildiğini yazıyor; Tox Info Suisse de belirtilerin çoğu zaman saatler sonra başladığını vurguluyor. Yani mantar ne kokusuyla, ne tadıyla, ne de hemen gelen bir tepkiyle kendini ele verir.

Amatoksinler vücutta ne yapar?

Ölüm mantarının asıl zehirleri amatoksinlerdir ve hücrelerin protein üretmesini durdurarak öldürür; en çok karaciğeri, ardından böbrekleri etkiler. Wikipedia'ya göre amatoksinlerin başlıcası olan alfa-amanitin, hücrede haberci RNA üretimi için gerekli bir enzimi (RNA polimeraz II) engeller. Protein üretimi durunca hücre ölür. Zehir sindirim kanalından emildikten sonra ilk karşılaştığı organ olan karaciğerde en büyük hasarı yapar.

Bu zehirlerin bir özelliği de ısıya ve soğuğa dayanıklı olmalarıdır. Wikipedia, amatoksinlerin etkisinin pişirme ya da dondurmayla azalmadığını yazıyor. Kaynatmak, kızartmak, kurutmak, dondurmak ya da haşlama suyunu dökmek ölüm mantarını güvenli yapmaz.

Belirtilerin zamanlaması, bu zehirlenmeyi en tehlikeli yapan özelliklerden biridir. Tox Info Suisse'e göre ölüm mantarı grubunda belirtiler çoğu zaman yemekten 6 ile 15 saat sonra, bazen 24 saate kadar gecikerek başlar. Kusma ve ishalden sonra kişi bir süre kendini iyi hissedebilir; bu sırada karaciğer hasarı sürer. Belirtilerin ayrıntısını mantar zehirlenmesi belirtileri yazısında anlattık.

Bu bölüm genel bilgi verir; tedavi önerisi değildir. Zehirlenmenin tedavisi yalnız hastanede yapılır. Şüphede 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) ara.

Diğer ölümcül türler: galerina, perdeli mantar, sahte kuzugöbeği

Ölüm mantarı tek ölümcül tür değildir; aynı zehri taşıyan ya da başka organları hedef alan birkaç tür daha vardır. Bunları bilmek önemli, çünkü her biri farklı bir yenen türle karışır:

• Ak ölüm meleği (Amanita virosa): baştan ayağa beyaz, halkalı ve keseli bir Amanita; ölüm mantarı kadar zehirlidir. Genç, açılmamış hâli yenen beyaz şapkalı mantarlarla karışır.
• Ölümcül galerina (Galerina marginata): odun üzerinde demet hâlinde çıkan, “küçük kahverengi mantar” görünümlü bir tür. Ölüm mantarıyla aynı amatoksinleri içerir; odun üzerinde çıkan yenen türlerle karışabilir.
• Ölümcül perdeli mantar (Cortinarius orellanus): turuncu-kahve bir orman mantarı. İçindeki orellanin böbrekleri hedef alır ve belirtiler günler sonra çıkabilir. Wikipedia, Polonya'da 1952'de yaşanan bir toplu zehirlenmede on bir kişinin öldüğünü aktarıyor.
• Sahte kuzugöbeği (Gyromitra esculenta): kuzugöbeğiyle aynı mevsimde çıkan, beyin gibi kıvrımlı koyu kahve şapkalı bir mantar. İçindeki gyromitrin vücutta monometilhidrazine dönüşür; karaciğeri ve sinir sistemini etkiler. Pişirmek zehri tümüyle gidermez. Ayrıntısı kuzugöbeği ve sahte kuzugöbeği yazısında.

Bu türlerin hiçbiri yenmez. Hepsi ve karıştıkları yenen türler zehirli mantarlar sayfamızda.

Ölüm mantarı Türkiye'de var mı? GBIF kayıtları

Evet, ölüm mantarı Türkiye'de çıkar; ait olduğu Amanita grubu, ülkedeki ölümcül mantar zehirlenmelerinin neredeyse tamamından sorumlu tutulur. Küresel biyoçeşitlilik veri tabanı GBIF'te Türkiye'den Amanita phalloides için onlarca kayıt var; en çok kayıt Artvin, İstanbul ve Yalova'dan, ardından Kastamonu, Kırklareli, Trabzon, İzmir ve Osmaniye'den geliyor. Kayıtlar Karadeniz'den Ege'ye ve Akdeniz'e uzandığı için ölüm mantarını belirli bir bölgenin sorunu saymak yanlış olur.

Türkiye'den yapılan bilimsel çalışmalar da Amanita grubunun önemini gösteriyor. Toxicon dergisinde yayımlanan ve Türkiye'den araştırmacıların yürüttüğü bir çalışma, Amanita grubu mantarlarla zehirlenmelerin ülkedeki bütün zehirlenmelerin yaklaşık yüzde 3'ünü oluşturduğunu ve ölümle sonuçlanan mantar zehirlenmelerinin neredeyse tamamından sorumlu olduğunu yazıyor.

Türkçe Vikipedi de ölüm mantarını Türkiye'deki ölümcül zehirlenmelerin büyük bölümünden sorumlu tutuyor ve yaz başında ve sonbahar aylarında ormanlarda sık rastlandığını yazıyor. Kısacası bu mantar uzak ülkelerin değil, yakın ormanların konusudur.

Ölüm mantarı en çok meşe olmak üzere yapraklı ağaçlarla ortak yaşam kurar; First Nature Britanya için temmuz–kasım arasını sezon olarak veriyor. Türkiye'de de yaz sonu ve sonbahar en riskli dönemdir. Kayıtların dağılımını Türkiye mantar haritasında, sonbaharda zehirlenmelerin neden arttığını mantar zehirlenmeleri neden sonbaharda artar yazısında bulabilirsin.

Ak ölüm meleği ve ölümcül perdeli mantar için GBIF'te koordinatlı Türkiye kaydı bulunmuyor. Bu, türlerin Türkiye'de olmadığını değil, kayıt eksikliğini gösterir.

Zehirlilik neden tek sıraya dizilemez?

“En zehirli mantar” sıralaması tek bir ölçüyle yapılamaz; çünkü türler farklı zehirler taşır, zehir miktarı aynı türün bireyleri arasında bile değişir ve ölüm riski zehrin türüne, yenen miktara ve tedaviye ne kadar erken başlandığına bağlıdır. Ölüm mantarının başta sayılmasının nedeni, hem çok zehirli hem çok yaygın olması ve yenen türlerle kolayca karışmasıdır.

Türkiye'den iki çalışma bu karmaşıklığı iyi gösteriyor:

• Bahar ölüm meleği (Amanita verna): Toxicon'daki çalışmada Balıkesir Ayvalık'taki Kozak Yaylası'ndan nisan ayında toplanan örneklerde amatoksin düzeyi ölçüldü. Alfa ve beta amanitin düzeyleri, ölüm mantarına göre yaklaşık üç kat yüksek bulundu; en yüksek zehir lamellerde ölçüldü. Yazarlar Amanita verna'nın ölüm mantarından daha zehirli olduğunu ve ölüm oranının daha yüksek olabileceğini yazıyor.
• Böbreği hedef alan Amanita'lar: Uşak'ta 2020 kasım–aralık döneminde akut böbrek hasarıyla hastaneye başvuran 13 hastayı inceleyen bir çalışmada, örneği alınabilen mantarlar Amanita proxima olarak tanımlandı. Bu tür, Akdeniz havzasında yenen bir başka Amanita'ya (A. ovoidea) çok benziyor. Hastaların hepsine böbrek destek tedavisi uygulandı, ikisi hayatını kaybetti.
• Farklı zehir, farklı organ: amatoksinler en çok karaciğeri, orellanin böbrekleri, gyromitrin karaciğeri ve sinir sistemini etkiler. Bu yüzden “hangisi daha zehirli” sorusunun cevabı, neye göre sorulduğuna göre değişir.

Pratik sonuç şu: ölümcül türleri sıralamak yerine, beyaz lamelli, halkalı ve keseli her mantarı, odun üzerinde demet hâlinde çıkan küçük kahverengi mantarları ve beyin gibi kıvrımlı ilkbahar mantarlarını tehlikeli kabul etmek gerekir.

Ölüm mantarı neye benzer, nelerle karışır?

Ölüm mantarı en çok kültür ve çayır mantarlarıyla, yeşil şapkalı kırılgan mantarlarla ve genç hâlinde puf mantarlarıyla karışır. First Nature'ın tanımına göre şapkası zeytin yeşili ile sarımsı yeşil arasında, nadiren beyazdır; lamelleri beyazdır, yaşlandıkça kremsi olur; sapında kırılgan, sarkık bir halka ve şişkin dibini saran büyük, beyaz, torba gibi bir kese vardır.

Karışıklığın en sık kaynakları:

• Çayır mantarı ve kültür mantarı: lamelleri pembeden kahveye döner, kesesi yoktur. Ölüm mantarının lamelleri gri ya da pembe-kahve olmaz.
• Puf mantarları: First Nature, ölüm mantarının yumurta evresinin puf mantarlarıyla karışabildiğini, boyuna kesilince içteki mantar taslağının hemen görüldüğünü yazıyor.
• Yeşil şapkalı yenen türler: yeşil şapka tek başına ayırt edici değildir; kese ve halka mutlaka kontrol edilir.
• Kesilmiş mantar: bıçakla kesilen mantarda sap dibindeki kese toprakta kalır ve en önemli işaret kaybolur.

Bir fotoğrafta nelere bakılacağını zehirli mantar fotoğraflarında nelere bakılır yazısında anlattık.

Korunmanın tek yolu

Ölüm mantarından korunmanın tek yolu, türünü kesin olarak bilmediğin hiçbir yabani mantarı yememektir. Gümüş kaşık, sarımsak, tat, koku ya da hayvanların mantarı yemiş olması gibi halk yöntemleri işe yaramaz; nedenlerini zehirli mantar nasıl anlaşılır yazısında ayrıntılı anlattık.

Günlük hayatta uygulanacak kurallar:

• Türünü kesin bilmediğin, uzmana gösterip doğrulatmadığın mantarı yeme; fotoğraf, uygulama ya da sosyal medya yorumu teşhis değildir.
• Pazardan yabani mantar alırken de dikkatli ol; tezgâhtaki mantar da yanlış toplanmış olabilir.
• Toplarken mantarı sap dibiyle birlikte bütün olarak çıkar; farklı türleri aynı sepete koyma.
• Bahçede ya da parkta çıkan yabani mantarlara çıplak elle dokunma; ACT yönetiminin önerisiyle eldivenle çıkar, poşetle evsel çöpe at, ellerini yıka, çocukları ve evcil hayvanları uzak tut.
• Zehirlenme şüphesinde belirti bekleme: hemen 112'yi ya da Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ni (114) ara. Mantarın kalanını hastaneye götür ve aynı yemeği yiyen herkesin muayene olmasını sağla.