Çöl trüfü

Çöl trüfü hangi mantardır?

Çöl trüfü, Terfezia cinsinden toprak altında yetişen mantarların ortak adıdır; Türkiye'de domalan, keme, dolaman, kemeye, tombalak ve geme gibi yöresel adlarla anılır. Türkçe Vikipedi domalan maddesinde Terfezia arenaria, T. boudieri, T. claveryi, T. leptoderma ve T. leonis türlerini sayar; aynı adla anılan beyaz çöl trüfü Tirmania nivea da bu grupta geçer. Türkiye'de en çok anılanlar Terfezia boudieri ve Terfezia claveryi'dir.

Adında trüf geçse de çöl trüfü gerçek trüf değildir. Gerçek trüfler Tuber cinsindendir, meşe ve fındık gibi ağaçların kökleriyle yaşar ve güçlü kokar. Çöl trüfü ise Pezizaceae ailesindendir, bodur bitkilerle yaşar ve kokusu hafiftir. Gerçek trüfleri trüf mantarı sayfamızda ayrıca anlatıyoruz; iki grubun farkını domalan mantarı nedir yazımızda da ele aldık.

Meyve gövdesi, yani gördüğümüz mantar, toprağın birkaç santim altında oluşan yumrudur. Şapkası, sapı ya da lameli yoktur; dışı açık kahverengi, içi krem ve açık renkli damarlarla mermer gibidir. Bu yüzden sitemizdeki şapkalı mantarlardan farklı olarak tanımı dış kabuk ve iç doku üzerinden yapılır.

Çöl trüfü nerede yetişir?

Çöl trüfü, kurak ve yarı kurak bozkırlarda, kumlu ve çabuk kuruyan topraklarda yetişir. Wikipedia çöl trüflerini Akdeniz havzası, Kuzey Afrika ve Orta Doğu'nun kurak bölgelerinden bildirir; Türkiye'yi de bu alanın içinde sayar ve Avanos'tan bir çöl trüfü fotoğrafına yer verir.

Türkiye'de domalanın bilinen bölgeleri Konya, Karaman ve Şanlıurfa çevresidir (Türkçe Vikipedi). Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi araştırmacılarının Denizli'de yürüttüğü çalışmada Terfezia boudieri gerçek trüflerle birlikte kaydedilmiştir. Haritamızdaki yedi Terfezia claveryi gözlemi Ankara ve Konya'dandır. Bütün kayıtları Türkiye mantar haritasında görebilirsiniz; kayıt olmaması mantarın orada olmadığı anlamına gelmez, yalnızca gözlemci gitmediğini gösterebilir.

Aranacak yeri ortak yaşadığı bitki belirler. Çöl trüfü çoğunlukla güneşgülü (Helianthemum) türlerinin kökleriyle mikoriza kurar; Türkçe Vikipedi bu bitkiden kumi otu diye söz eder. Wikipedia, laden (Cistus), meşe ve çamla ortaklıkların da bildirildiğini yazar.

Domalan ne zaman çıkar?

Domalan ilkbaharda, mart sonundan mayısa kadar çıkar. Türkçe Vikipedi ilkbaharda yağmurdan sonra çıktığını yazar; haritamızdaki Türkiye kayıtları da nisan ve mayısa aittir.

Bir yılın verimini o ilkbahar değil, önceki sonbahar ve kış belirler. Wikipedia'nın derlediği kaynaklar çöl trüfü veriminin büyük ölçüde sonbahar ve kış yağışına bağlı olduğunu yazar: yağışlı bir kışın ardından bol, kurak bir kışın ardından az ya da hiç çıkmaz. Bu yüzden aynı yerde her yıl aynı miktar bulunmaz. Ay ay hangi mantarın çıktığını mantar takvimimizde görebilirsiniz.

Domalan nasıl bulunur?

Domalan gözle değil, toprağın üzerindeki izinden bulunur. Gelişen yumru toprağı iter; toplayıcılar ortak yaşadığı bitkinin çevresinde, toprak yüzeyindeki kabarıklık ve çatlaklara bakar (Türkçe Vikipedi, Wikipedia). Gerçek trüflerin aksine köpekle aranması yaygın değildir, çünkü kokusu zayıftır.

Kazarken yumruya ve çevresindeki köke zarar vermemek, açılan çukuru kapatmak ve küçük, olgunlaşmamış yumruları yerinde bırakmak, ertesi yıl için alanı korur. Toplamaya çıkmadan önce ekipman ve kurallar için mantar toplama rehberimize bakın.

Çöl trüfü zehirli mi, neyle karışır?

Doğru tanınmış çöl trüfü yenen bir mantardır; Türkçe Vikipedi onu yenilebilir mantarlar arasında sayar. Tehlike, toprakta yumru gibi duran zehirli türleri domalan sanmaktır.

En önemli karışıklık sert top mantarlarıdır (Scleroderma). First Nature'a göre sert top mantarının (Scleroderma citrinum) kabuğu kalın, sert ve pulludur; içi önce beyaz, sonra mor-siyaha döner ve tozlaşır. Çöl trüfünün kabuğu ince ve kolay soyulur, içi açık renkli ve damarlıdır. Türkiye'de kaydı olan siğilli top mantarı (Scleroderma verrucosum) da yarı gömülü çıkabilir. Kesen kişi içi koyu, damarsız ya da tozlu bir yumru görüyorsa onu yemez. Zehirli türlerin listesi zehirli mantarlar sayfamızda.

Tek bir ölçüte güvenmeyin; kabuk, iç doku, koku ve yetiştiği ortam birlikte değerlendirilir. Emin değilseniz yemeyin; şüpheli bir mantar yedikten sonra belirti olursa beklemeden 112'yi ya da 114'ü arayın.

Çöl trüfü ile gerçek trüf nasıl ayrılır?

Çöl trüfü ile gerçek trüfü ayırmanın en kolay yolu yetiştiği yere, kabuğuna ve kokusuna bakmaktır. Çöl trüfü kurak bozkırda, kumlu toprakta, güneşgülü gibi bodur bitkilerin dibinde ve ilkbaharda çıkar. Gerçek trüf ise ormanda, meşe, fındık ya da kayın gibi ağaçların kökleri arasında, kireçli toprakta ve türüne göre yaz ya da kış aylarında olgunlaşır.

Kabuk da açık bir ipucudur. Çöl trüfünün kabuğu ince, düz ya da hafif pürüzlü, açık kahve ile kırmızımsı arasıdır ve kolayca soyulur. Yaz trüfü ve siyah trüflerin kabuğu siyah ve sert siğillerle kaplıdır. İç dokuda iki grup da damarlıdır, ama çöl trüfünün içi krem ya da açık pembe kalır, siyah trüflerin içi ise olgunlaştıkça koyulaşır.

Koku son ölçüttür: gerçek trüfler olgunken güçlü ve kendine özgü kokar, bu yüzden köpekle bulunur; çöl trüfünün kokusu hafiftir ve izinden bulunur. Bu farklar iki grubu ayırmak içindir; zehirli sert top mantarını ayırmak için yukarıdaki uyarıları birlikte değerlendirin.

Domalan toplamak serbest mi?

Kendi tüketiminiz için az miktarda toplamak yaygın bir gelenektir, ama orman ve mera alanlarındaki ürünlerin ticari toplanması ve satışı yasal düzenlemelere tabidir. Devlet ormanlarındaki odun dışı orman ürünlerinin (mantar dahil) değerlendirilmesi 6831 sayılı Orman Kanunu ve Orman Genel Müdürlüğü düzenlemeleriyle yürütülür; ticari toplama için bölgedeki orman işletme müdürlüğüne danışılır. Trüf ve domalan için durumu trüf mantarı nerede yetişir yazımızda da anlattık. Fiyat konusuna girmiyoruz.

Çöl trüfü yetiştirilebilir mi?

Çöl trüfü evde ya da kitle yetiştirilemez; ancak araştırma düzeyinde, aşılanmış bitkilerle tarlada denenmektedir. Wikipedia, İsrailli araştırmacıların Terfezia boudieri'yi tarım ürününe dönüştürmeye çalıştığını yazar. Kökleri mantarla aşılanmış güneşgülü fideleri uygun toprağa dikilir ve yağışa bağlı olarak yıllar içinde ürün beklenir. Gerçek trüfte aynı yöntemi trüf yetiştiriciliği yazımızda anlattık; evde yetiştirilebilen türler evde mantar yetiştirme sayfamızda.

Domalan mutfakta nasıl kullanılır?

Domalan iyice temizlenip pişirilerek yenir. Wisconsin Üniversitesi mikoloğu Tom Volk'un sayfasında paylaşılan tariflerde yumru, kumu yumuşak bir fırçayla alınarak ya da dikkatle yıkanarak temizlenir ve gerekirse soyulur; Türkçe Vikipedi de kabuğunun kolay soyulduğunu yazar. Wikipedia'ya göre çöl trüfünün kendi tadı azdır ve birlikte piştiği malzemenin tadını alır; Romalılar onu bu yüzden baharatlı yemeklerde tat taşıyıcı olarak kullanmıştır. Bu nedenle gerçek trüf gibi çiğ rendelenmez, tereyağında soğanla sotelenir, yumurtaya, çorbaya ya da pilava katılır. Tom Volk'un sayfasındaki tariften uyarladığımız domalanlı yumurta en sade örnektir.

Temizlenmiş domalanı plastik poşet yerine kâğıt torbada buzdolabında tutun ve birkaç gün içinde pişirin; plastik nemi hapsedip bozulmayı hızlandırır (Penn State Extension, mantarlar için genel öneri). Yalnız kesin tanınmış yumrular pişirilir; beyaz ya da kremsi iç doku iyi bir işarettir, ama tek başına yeterli değildir.