Zehirli kanlıca olur mu, kanlıca nasıl ayırt edilir?

Kanlıca zehirler mi?

Doğru tanınmış kanlıca zehirlemez: Lactarius deliciosus, Akdeniz havzasında ve Türkiye'de toplanıp pazarda satılan, yenen bir türdür. Kanlıca adıyla anılan zehirlenmelerin kaynağı, toplanırken ya da satılırken kanlıcayla karıştırılan başka türlerdir. Yani soru “zehirli kanlıca var mı” değil, “kanlıca sanılan mantar gerçekten kanlıca mı” sorusudur.

Bu ayrım önemlidir, çünkü kanlıca adı Türkiye'de tek bir türe verilmez. Kızıl sütlü çıntar, ladin kanlıcası ve Bolu'da göknar altında çıkan Lactarius salmonicolor da aynı ya da benzer adlarla toplanır; bu türlerin hepsi yenen türlerdir. Ad karmaşasını çıntar ile kanlıca farkı yazısında ayrıntılı anlattık. Risk, bu gruba hiç girmeyen bir mantarın aynı sepete, aynı kasaya düşmesindedir.

Kesin tanımadığınız hiçbir mantarı yemeyin. Bir kanlıca deneyimli toplayıcı için görece kolay tanınır, ama tek bir yanlış mantar bütün tencereyi riskli hâle getirir.

Kanlıcayı tanıtan dört işaret nedir?

Kanlıcayı dört işaret birlikte tanıtır: turuncu süt, halka desenli turuncu şapka, ellenen yerde beliren yeşil leke ve çam ağacı. Bu işaretlerden yalnız birine bakmak yetmez; dördü aynı mantarda bulunmalıdır. First Nature ve Wikipedia'daki tanımlar bu noktalarda birleşir.

• Süt: lamel kırılınca turuncu ya da turuncu-kırmızı süt akar; havada rengi değişmez. Beyaz süt kanlıca değildir.
• Şapka: havuç turuncusu, üzerinde koyu eş merkezli halkalar; kenarı çıplaktır, yünlü ya da saçaklı değildir.
• Yeşil leke: kesilen, ezilen ya da ellenen yerler zamanla yeşile döner.
• Ağaç ve toprak: çam altında, iğne yaprak örtülü asidik topraklarda çıkar; çamla ortak yaşam (mikoriza) kurar.

Bu işaretler grubu daraltır; tek başına kesin tanı değildir. Emin değilseniz uzmana gösterin ya da yemeyin.

Kanlıcayla en çok hangi zehirli mantar karıştırılır?

Kanlıcayla en çok karıştırılan zehirli tür yünlü sütlü mantardır (Lactarius torminosus). First Nature'a göre şapkası pembemsi-somon renkli ve halkalıdır, kenarı belirgin biçimde yünlü-tüylüdür, sütü beyazdır ve hep huş ağacıyla birlikte çıkar. Çiğken çok acıdır ve mide-bağırsak zehirlenmesi yapar; zehirli kabul edilmelidir.

Uzaktan bakıldığında renk ve halka deseni kanlıcayı andırabilir; bu yüzden ayrım yakından, üç noktada yapılır: süt, kenar ve ağaç. İspanya'da “sahte níscalo” diye bilinen bu türe karşı Directo al Paladar'ın aktardığı uyarı da aynıdır: yünlü ya da sakallı şapka kenarı ve beyaz-süt rengi süt gördüğünüz mantarı almayın.

Turuncu ya da turuncu-kahve renkli ama sütü hiç olmayan zehirli türler de vardır. Bunların en tehlikelisi ölümcül perdeli mantar; böbrek hasarı yapan orellanin içerir ve belirtileri günler sonra başlayabilir. Sütü olmayan turuncu bir mantar kanlıca değildir ve hiçbir koşulda “kanlıca olabilir” diye yenmez.

• Kanlıca: turuncu süt · çıplak kenar · çam altında · yeşillenme var.
• Yünlü sütlü mantar (L. torminosus): beyaz süt · yünlü-saçaklı kenar · huş altında · zehirli, yenmez.
• Ölümcül perdeli mantar (Cortinarius orellanus): süt yok · sapta pas renkli perde izi · ölümcül, yenmez.

Sütü beyaz olan turuncu mantar neden toplanmaz?

Sütü beyaz olan bir mantar, şapkası ne kadar turuncu olursa olsun kanlıca grubuna girmez ve bu yüzden kanlıca diye toplanmaz. Kanlıca grubunun bütün üyelerinde süt turuncu ya da kırmızıdır; süt rengi bu grupta en güvenilir ayırt edici özelliktir.

Süt mantarları (Lactarius) içinde sütü beyaz olan çok sayıda tür vardır ve bunların bazıları acı, bazıları zehirlidir. Türü bilinmeyen bir beyaz sütlü mantarın yenip yenmeyeceğine sahada karar verilemez. Pazarda “beyaz çıntar” gibi adlarla satılan mantarlar için de aynı kural geçerlidir: tür adı bilinmiyorsa alınmaz.

Süt kontrolü birkaç saniye sürer. Şapkanın altındaki lamellerden birini tırnakla kırın ve çıkan damlaya bakın. Mantar yaşlı ya da kurumuşsa süt az olabilir; süt göremediğiniz bir mantarı kanlıca saymayın.

Toplarken en sık yapılan hata, farklı türleri aynı sepete atmaktır. Kanlıcayı kendi başına bir sepette ya da bölmede taşıyın; tanımadığınız bir mantarı “sonra bakarım” diye aynı kaba koymayın. Ezilen parçalar birbirine karışınca evde ayırmak zorlaşır. Missouri Doğa Koruma Dairesi'nin önerdiği gibi, mantarı sap dibiyle birlikte bütün olarak almak da tanımayı kolaylaştırır: sap dibi, kese ya da odun bağlantısı gibi işaretler çoğu zaman tanının anahtarıdır.

Halk testleri zehirli kanlıcayı neden göstermez?

Halk testleri zehirli mantarı göstermez, çünkü zehirli mantarlarda gümüşü, sarımsağı ya da soğanı karartacak ortak bir madde yoktur. Katalonya Sağlık Bakanlığı (Generalitat de Catalunya) sarımsak, patates ya da gümüş kaşığın kararmasına dayanan testlerin işe yaramadığını açıkça yazıyor. İsviçre zehir danışma merkezi Tox Info Suisse de gümüş kaşık ve soğan inancını sınır tanımayan, inatçı bir yanılgı olarak niteliyor.

Hayvanlar da ölçü değildir. Generalitat, insan için zehirli bir mantarın salyangoz ya da başka hayvanlar için zehirli olmayabileceğini hatırlatıyor; Tox Info Suisse'e göre salyangozlar ölüm mantarını kemirebilir. Kurtlanmış, böcek yemiş bir mantar güvenli demek değildir.

Haberlerde sık geçen başka işaretler, örneğin “lamelin altı sarıysa zehirlidir” ya da “süt akıtan mantar zehirlidir” gibi kurallar da genel geçer değildir. Kanlıcanın kendisi süt akıtır. Tek güvenilir yol türü doğru tanımaktır.

• Gümüş kaşık kararır mı: işe yaramaz; zehirli mantar kaşığı karartmayabilir.
• Soğan, sarımsak, patates: işe yaramaz.
• Böcek, salyangoz yemişse: işe yaramaz; hayvanların duyarlılığı insandan farklıdır.
• Uzun kaynatma, sirkeli su: ölümcül zehirleri yok etmez.

Kanlıca yedikten sonra idrar rengi neden değişir?

Bol miktarda kanlıca yendikten sonra idrarın turuncu ya da kırmızıya dönmesi, mantarın kendi pigmentinden kaynaklanan ve kaynaklarda kayıtlı bir etkidir; Wikipedia bu etkiyi tür maddesinde not ediyor. Yalnız bu renk değişimi zehirlenme belirtisi sayılmaz.

Buna karşın kusma, ishal, karın ağrısı, terleme ya da halsizlik gibi belirtiler renk değişiminden farklıdır ve ciddiye alınır. Belirtilerin hangi saatte başladığı, yenen mantar hakkında ipucu verir; ayrıntısı mantar zehirlenmesi belirtileri yazımızda. Belirti olduğunda kendi kendinize yorum yapmayın, aşağıdaki adımları izleyin.

Şüphede ne yapılır: 112 ve 114

Kanlıca sanılan bir mantarı yedikten sonra şüphe duyuyorsanız belirti beklemeden 112'yi arayın ve 114 Ulusal Zehir Danışma Merkezi'ne danışın. Sağlık Bakanlığı'nın açıklamasına göre 114 hattı günün her saati hizmet verir ve belirtiler mantardaki zehre göre yemekten 2–6 saat sonra başlayabilir.

Generalitat'ın önerileri de pratiktir: belirtiler hafif görünse bile hemen hastaneye gidin; mantarın artığını, ayıklama kalıntısını ya da yemeğin kalanını yanınızda götürün. Aynı yemekten yiyen herkes, belirtisi olmasa bile sağlık kuruluşuna başvurmalıdır. Evde kusturma ya da başka bir ev çaresi denemeyin.

Topladığınız mantarı yemeden önce tanımak istiyorsanız fotoğrafla tanı aracımız ilk fikri verir, ama fotoğraf yenilebilirlik kararı için yeterli değildir. Benzer türleri bir arada görmek için zehirli mantarlar sayfasına, genel kurallar için zehirli mantar nasıl anlaşılır yazısına, kanlıcanın tür künyesi için kanlıca sayfasına bakabilirsiniz.